1. Bối cảnh lịch sử
Tình hình thế giới và trong nước trước tháng 8/1945.
Thế giới: Phát xít Đức đầu hàng quân Đồng minh vô điều kiện ngày 9/5/1945 ở mặt trận châu Âu. Liên Xô tuyên chiến với Nhật ngày 8/8. Mỹ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima (6/8) và Nagasaki (9/8). Ngày 15/8/1945, Nhật Hoàng tuyên bố đầu hàng — quân Nhật ở Đông Dương rơi vào tình trạng tan rã, tạo "khoảng trống quyền lực" có một không hai.
Trong nước: Từ Hội nghị Trung ương 8 (5/1941), Đảng và Mặt trận Việt Minh chuẩn bị lực lượng vũ trang, căn cứ địa cách mạng (Cao – Bắc – Lạng), tuyên truyền giác ngộ quần chúng. Sau khi Nhật đảo chính Pháp ngày 9/3/1945, Đảng phát động cao trào "Kháng Nhật cứu nước". Đến tháng 8 toàn dân đã sẵn sàng đứng dậy.
2. Diễn biến — Các mốc thời gian chính
Tổng khởi nghĩa diễn ra chỉ trong khoảng 2 tuần (14 → 28/8/1945).
Nhật đảo chính Pháp
Quân Nhật lật đổ chính quyền thuộc địa Pháp ở Đông Dương. Đảng phát động cao trào "Kháng Nhật cứu nước".
Hội nghị toàn quốc của Đảng tại Tân Trào
Quyết định phát động Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trên cả nước trước khi quân Đồng minh kéo vào.
Quốc dân Đại hội Tân Trào
Thông qua Mười chính sách của Việt Minh, lập Ủy ban Dân tộc Giải phóng (sau là Chính phủ Lâm thời) do Hồ Chí Minh đứng đầu.
Khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội
Quần chúng cùng các đội tự vệ chiếm Phủ Khâm sai, trại lính bảo an, sở cảnh sát. Hà Nội về tay nhân dân.
Khởi nghĩa thắng lợi tại Huế
Quần chúng kéo về Phủ Thừa Phủ, buộc chính quyền tay sai Nhật đầu hàng. Vua Bảo Đại tuyên bố thoái vị ngày 30/8.
Khởi nghĩa thắng lợi tại Sài Gòn
Hàng triệu người dân Sài Gòn – Gia Định và các tỉnh Nam Bộ giành chính quyền. Tổng khởi nghĩa cơ bản kết thúc thắng lợi.
Tuyên ngôn Độc lập tại quảng trường Ba Đình
Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
3. Các nhân vật lịch sử tiêu biểu
Đại diện cho lực lượng lãnh đạo Tổng khởi nghĩa.
Hồ Chí Minh
Lãnh tụ tối cao của cách mạng. Soạn thảo và đọc bản Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945.
Trường Chinh
Chủ trì Hội nghị toàn quốc của Đảng tại Tân Trào, quyết định phát động Tổng khởi nghĩa.
Võ Nguyên Giáp
Chỉ huy lực lượng vũ trang cách mạng tiến về giải phóng các tỉnh thượng du, đồng bằng Bắc Bộ.
Phạm Văn Đồng
Tham gia Quốc dân Đại hội Tân Trào; sau là Thủ tướng đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
4. Ý nghĩa lịch sử
Vì sao Cách mạng tháng Tám là "một bước ngoặt vĩ đại"?
Đối với dân tộc
- Phá tan xiềng xích nô lệ của thực dân Pháp gần 80 năm và phát xít Nhật, mở ra kỷ nguyên độc lập – tự do.
- Lập ra nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa — nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á.
- Đưa nhân dân từ thân phận nô lệ trở thành người làm chủ đất nước.
Đối với thế giới
- Cổ vũ mạnh mẽ phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa, đặc biệt là châu Á – châu Phi.
- Góp phần làm suy yếu hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc.
5. Câu hỏi ôn tập
Hoàn thành trước tiết kiểm tra.
- Vì sao Đảng chọn thời điểm tháng 8/1945 để phát động Tổng khởi nghĩa? Nêu các điều kiện khách quan và chủ quan.
- Trình bày diễn biến cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội ngày 19/8/1945.
- Nêu vai trò của Mặt trận Việt Minh trong Cách mạng tháng Tám.
- Phân tích ý nghĩa câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Tuyên ngôn Độc lập: "Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng…"
- So sánh điểm giống và khác nhau giữa Cách mạng tháng Tám 1945 và Cách mạng tháng Mười Nga 1917.